Талын хүгжэм. Дамаари – сэсэн ухаанай hүлдэ тэмдэг
Талын хүгжэм. Дамаари – сэсэн ухаанай hүлдэ тэмдэг

Хүгжэмэй инструментнүүд буряад арадай ажабайдалда ехэхэн hуури эзэлдэг. Нүүдэлшэ буряадууд баян, онсо өөрын шанартай соёлтой. Ажабайдалдань дуу дуулалга ба хүгжэмэй зэмсэг дээрэ наадалга нилээдгүй ехэ hуури эзэлдэг. Эртэ урда сагта үргэл мүргэлнүүдтэ, сэрэгэй добтолгонуудта, агнуурида, малшад ба адуушадай үдэр бүриин ажабайдалда хүгжэмэй инструмент ехэ удха шанартай байhан. Арадай хүгжэмэй инструментнүүдые уран дархашуул бүтээдэг, харин дархалалгын нюуса  ба шадабари үеhөө үедэ дамжуулагдадаг hэн. Тиигэбэшье, буряад арадай хүгжэмэй инструментнүүд мүнөө болотор хүсэд шэнжэлэгдээгүй.

Ураданай ёhололой ханхинуулдаг инструментнүүдэй тоодо дамаари ородог. Тэрэ хоёр талаhаа тоншодог багахан гарай хэнгэрэг болоно. Элhэн часыда адли түхэлтэй. Дамаари Хитад гүрэнhөө гараhан түүхэтэй. Хэнгэрэг гээшэ арhа шангаар татажа хушуулhан хоёр нариихан тэбхэр хайрсагууд болоно. Хэнгэрэгэй сахаригынь модон, hайхан шэрээр шэрдээтэй, заримдаа hиилэмэл угалзануудтай байдаг. Хайрсагуудай холбогдоhон газарта арhан hур, тэрэнэй үзүүртэ багахан түмэр, модон гү, али арhаар хүрмэлдүүлhэн бүмбэгэнүүд уягдадаг. Хоёр иимэ уялаа дээрэ бүмбэгэнүүд хэнгэрэг  хүдэлгэхэдэ хоёр тээшэнь сохижо, хуурай, шэмэрүүн абяа гаргадаг. Энэ жаахан хэнгэрэг мүнөөшье үхибүүдтэ ба бүдүүн зоной дунда мэдээжэ зандаа. Хитадта наймаашад энэ хэнгэрэг абяа гаргажа, хүн зоной анхарал татаха дуратай.

Дамаари гэжэ үгэ түбэд хэлэнhээ абтаhан үгэ гээшэ. Буддын шажанай гүн ухаанда сэсэн ухаанай hүлдэ тэмдэг болоно. 


ПЕРЕВОД:

Музыкальные инструменты всегда занимали значительное место в жизни бурятского народа. Кочевники создали богатую и самобытную культуру, в которой пение и игра на музыкальных инструментах занимали значительное место в их жизни. В глубокой древности они имели большое значение в обрядах, ритуалах, военных походах, охотничьей практике и в повседневной жизни скотоводов, табунщиков. Народные инструменты создавались мастерами — умельцами и секреты мастерства передавались из поколения в поколение. Но до сих пор музыкальные народные инструменты бурят остаются малоизученными.

Один из старейших культовых потрясаемых интсрументов относится дамаари – маленький двусторонний ручной барабан, по форме напоминающий песочные часы. Он родом также из Китая и появился в эпоху династии Сун, которая правила с 10 века. Сам барабан состоит из двух тонких деревянных ящичков квадратной формы, обтянутых кожей. Обод барабана деревянный, раскрашенный в яркие цвета, иногда с резными украшениями. К месту соединения ящичков прикреплен кожаный ремешок, на конце которого имеется шарик, металлический, деревянный или сплетенный из кожаных ремешков. 2 шарика висят на веревочке с двух сторон и при движении ударяют то об одну, то о другую сторону барабанчика, вызывая сухой, резкий звук.  Этот барабанчик популярен и сегодня и у детей и у взрослых - продавцы в лавках и на ярмарках в Китае любят привлекать внимание покупателей с помощью такой игрушки.   

Слово дамаари является заимствованием из тибетского языка. По буддийской философии дамаари является символом мудрости.  


(Дочь бедняка - невестка мудрого хана)
Нэгэ хаан тэнэгшэг хүбүүтэй байгаа. Нэгэтэ модо руу агнажа ошоод, ерэжэ ябахадаа хаан хүбүүндээ хэлэнэ: «Зай, шимни моринойнгоо һүүл хүдэлгыш даа» — гэжэ. Хүбүүниин моринһоон гүйжэ буугаад, юу юугээ моринойнгоо һүүл хүдэлгөөб гэжэ энээ тэрээ руунь һабанана. Хаан моринһоон буужа, бүтүү наншаба. «Ши яагаабши, морини һүүл хүдэлгэхэ гээшэ замай дуу дуула гээ хамнайб»,— гээд мориндоо мордоод ябашана. Хойноһоонь хүбүүн мориндоо мордожо баһал хатаргана. Тиижэ ябасараа модон тогоо тогооло гэжэ хэлэхэдэнь, хүбүүн моринһоон буужа, бүдүүн гэгшын модо унагаажа, тогоо тогоолжо захалба. Баһа тэндэнь голдон хүрөөд, боли гэжэ болюулаад, мориндоо мордобод.
Гэртээ ерэжэ, хаан төөбиидөө хэлэнэ:
-— Хүбүүмнай уһан тулам тэнэг, юуш ойлгогкой, ехэ буруу юумэ түрээ,— гэнэ.
Төөбиинь: Хайша алахаан гүбдидээ,— гэнэ.— Харин нэгэ һайн бэри оложо үгөө, тиибэл ухаа оронгой яаха һэм,— гэнэ.
Хажуудань нэгэ үбгэн басагатаяа ажаһуудаг байгаа. Тэрэ үбгэнэй басагаар бэри хэхэ гэжэ хаан шиидэбэ. Тиигээд хоёр хүү хадагтай эльгээжэ үбгэнһөө һуруулна: «Үрэ бэеэ анда
болгохомнай гү?» — гэнэ.
Хаани хүүды үбгэнэйдэ ерэхэдэ, как раз басаганиинь үгэй байшоо. Үбгэн басаганһаан һуруужаб даа гээд, хадагаар ерэһэн хүнүүдые бусааба. Басаганиинь ерэжэ, үбгэн басагандаа хуу зугаалба. Басаган бодожо үзээд хэлэнэ: «Миниингээ түлөө урсаар дүүрэн мал, малгайгаар дүүрэн алта үгэбэлтнай үхэб гэжэ хэлээрэйш»,— гэнэ.
Хойто үдэрынь хаани хадагшан ерэжэ, гар гараа барилсаад һалабад. Үбгэн урсаяа уһании ольторог дээрэ, намаатай набшатай газар, дээрэ бариба.
Хаани хүлһэншэһы малаа туугаад ерэхэдэ, тэрэ урсаяа үүдынь неэгээд, нүгөө үүдээрэнь гаргажа саашань ольторог дээрэ нюужа байба. Хаани малшад дасин дасин хэдэн дасин асаржа дүүргэнэгэй, тиихэдэнь үбгэн болоо гэжэ өөрөө хэлэбэ.
Алтаа абахадаа малгайгаа оёорые соолоод, ехэ нүхэ малтажа тэрээн дээрээ малгайгаа табяад, алтаа хүүлэнэ, юрдөө дүүргэжэ ядабад. Ошоод лэ хаанайсиһаан асарна, юумэ болоногүй. Дүүргэжэ ядаад байнад. Тиихэдэнь үбгэн болоо даа гэжэ болюулба. Тиигээд малаа тооложо үзэхэдэнь, табан зуун толгой болошоод байна. Мүнгөө тооложо үзэхэдэнь, табан мянга болобо.
— Болоо даа, зуу хүрэсэр эдихэ юумээ олобоб,— гээд үсибүүгээ хаанайда хүргэбэ.
Бэриингээ сэсэн ухаае туршахам гэжэ хаан ондоо хаанайда ошобо. Ошоод нүгөө хаандаа диилдээд, хубсаһаа тайлуулжа хүлюулээд, газаа хаягдашаба. Газаа хэбтэхэдээ, тэрэ сэсэнч хаан гэртээ һэмээхэрээр бэшэнэ:. «Битнай hайн ябанаб, хүхэ ногоон хүнжэл доро, ногоон торгон дэбидхэр дээрэ хоёр салдаад һахюултай, збэр щэбэрээр эдеэлжэ, алтан һайхан үлхөөгөөр . бэеэ оройжо ябанаб. Намда айлшаар ерыт. Ерэхэдээ гурбан зуун эрьеэ урдаа туугаад, эбэртэ малаа урдаа туулсаад, эбэргүй малаа хойноо туугаад, муу улаан бухаяа абаад, муу сагаагша үреэем асараарайгты, алтан гэнжэтэй самоварыем асараарайгты»,— гэжэ бэшэнэ.
Бэшэгэй хүрэжэ ерэхэдэ, хаанай баруун гарай ахамад түшэмэлнүүд, уншаад, хаамнай һайн газар ябашоо гэжэ ехэ һүсеэтэй. Хаани мунхаг хүбүүн тэрээни дуулаад ехэл һүсеэтэй, ябахаяа түсеэрнэ, бэшэг сооси хэлээшээр. Гансахан бэри болоһон үгээтэй хүүни басаган энээнии ондоогоор бодожо иигэжэ хэлэнэ: .
— Хүхэ ногоон дэбидхэр гээшэнь алтан дэлхэймнай гээшэ. Хүхэ сэнтир торгон гээшэ огторгоймнай гзнэ. Эбэр шэбэрээр эдеэлнэб гэхэдээ хурайн дуһаагаар эдеэлнэб гэнэ. Газаа хоёр һахюултай, түмэр гэнжээр гэнжэлээтэй хэбтэнэб гэнэ ха юм. Намдаа түргэн ерэгты гэнэ, эбэртэй мал гээшэмнай буутай жадатай сэрэгүүдээ хэлэнэ, буугүй жадагүй сэрэгүүдээ эбэргүй мал гэжэ хэлэнэ, муу улаан буха гээшэ минии эрэ болнааб даа, муу сагаагша үнеэн гэхэдээ та минии хадам эхэ болнот. Алтан гэнжэтэй самовар гэхэдээ бил болоно гээшэ бизэб даа.
Тиигээд түргэн сэрэг суураа бэлдээд ошобод, ошожо хүрэхэдэнь мэнэ мэнэ хаании алаха гэжэ түсеэржэ байба.
Дайгаар бушуу түргэнөөр добтолжо ороод, тэрэ хаани сэрэгүүд сээлэ үдэр дайлалдаад, үй бута сосёод диилтибэ. Тиигээд хааниие ахамад түшэмэлнүүдтэйнь бараниинь барижа хүлеэд, өөһэдынгөө хаан хадам баабайгаа абажа солбог толбог дээрэ гэртээ абаад ерэбэ.
Тиигээд тэрэ хаан энэ бзрэмни ямаршье хүнһөө сэсэн бэрхэ байба гэжэ ехэ һүсеэтэй, һанаа амар барандаа жаргажа һууба.
Поделиться —

Проект “Байкальские сказки” создан в 2015 году для детей и их родителей, которые любят и читают сказки!

При копировании материалов ссылка на источник обязательна.

Мобильная версия

Яндекс.Метрика